Co czwarty z nas dozna udaru. Jak rozpoznać pierwsze objawy i co zrobić, żeby uniknąć ataku?

Udar mózgu to jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia w XXI wieku. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i badań Global Burden of Disease aż 25 procent ludzi na świecie – czyli jedna na cztery osoby – doświadczy udaru mózgu w ciągu swojego życia. To również druga najczęstsza przyczyna zgonów na świecie. A dziesięć procent przypadków dotyczy osób młodych, między 18 a 50 rokiem życia. Jak rozpoznać udar i jak mu zapobiec? Mamy kompletny zestaw informacji.

Mit „choroby starców" upadł

Przez lata udar mózgu kojarzony był głównie z chorobami wieku podeszłego. Tymczasem dane są jednoznaczne – około 10–15 procent udarów występuje u osób młodych, między 18 a 50 rokiem życia. To oznacza, że co dziesiąty udar dotyka kogoś, kto na co dzień nie myśli o sobie jako o pacjencie z grupy ryzyka.

Współczesny tryb życia – stres, mało ruchu, niezdrowa dieta, palenie, nadwaga – sprawia, że granica wieku, w którym pojawia się udar, niebezpiecznie się przesuwa w dół. Tym ważniejsze staje się znanie objawów i znajomość zasad profilaktyki.

F.A.S.T. – cztery litery, które mogą uratować życie

W rozpoznawaniu udaru kluczowy jest czas. Im szybciej osoba dotknięta udarem trafi do szpitala, tym większa szansa na ograniczenie skutków i ocalenie życia. Najprostszym i najszerzej stosowanym sposobem rozpoznawania udaru jest skrót F.A.S.T. – łatwy do zapamiętania i skuteczny w praktyce.

• F – Twarz (Face). Poproś osobę, by się uśmiechnęła. Czy jedna strona twarzy opada? To może być pierwszy sygnał udaru.
• A – Ręka (Arm). Poproś osobę, by uniosła obie ręce do góry. Czy jedna ręka opada lub jest wyraźnie słabsza?
• S – Mowa (Speech). Poproś osobę, by powtórzyła proste zdanie. Czy mowa jest niewyraźna, bełkotliwa, trudna do zrozumienia?
• T – Czas (Time). Jeżeli zauważysz którykolwiek z tych objawów – natychmiast dzwoń pod numer 112. Każda minuta ma znaczenie. Szybka pomoc może uratować życie i znacząco ograniczyć skutki udaru.

Te cztery proste kroki potrafią rozpoznać udar nawet osoba bez wykształcenia medycznego. Warto je zapamiętać i przekazać bliskim – zwłaszcza osobom starszym, które mogą być w grupie ryzyka.

Czynniki ryzyka – sprawdź siebie

Udar nie pojawia się znikąd. Istnieją konkretne czynniki, które znacząco zwiększają jego prawdopodobieństwo. Do najważniejszych należą: podwyższony poziom cholesterolu i zaburzenia lipidowe, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, historia udaru w rodzinie, a także migotanie przedsionków i inne choroby serca.

Nie bez znaczenia są też czynniki, na które mamy wpływ – tzw. szkodliwe nawyki: palenie tytoniu, nadwaga i otyłość, brak aktywności fizycznej, nadmierne spożycie alkoholu. Do tej listy dochodzą także miażdżyca, zwężenie tętnic szyjnych oraz wcześniej przebyte udary.

Każdy z tych czynników zwiększa prawdopodobieństwo udaru, ale ich kumulacja jest szczególnie groźna. Im więcej z tych „pól" zaznaczymy w swojej historii zdrowia, tym mocniej powinniśmy zadbać o profilaktykę.

Jak zapobiegać udarowi?

Dobra wiadomość jest taka, że ryzyko udaru można znacząco zmniejszyć poprzez prowadzenie zdrowego stylu życia oraz regularną kontrolę stanu zdrowia. Specjaliści zalecają konkretne działania.

Najważniejsza jest regularna kontrola ciśnienia tętniczego, ponieważ nadciśnienie to jeden z głównych czynników ryzyka udaru. Na drugim miejscu lokuje się utrzymywanie prawidłowej masy ciała oraz regularna aktywność fizyczna. Trzeci filar to monitorowanie poziomu cukru we krwi i odpowiednie leczenie cukrzycy.

Kluczowa jest również zdrowa, zbilansowana dieta – bogata w warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste. Należy też dbać o kontrolę poziomu cholesterolu oraz profilu lipidowego, ograniczyć spożycie alkoholu i całkowicie zrezygnować z palenia tytoniu. Wczesne wykrywanie chorób serca, w szczególności migotania przedsionków, oraz – jeśli lekarz tak zalecił – stosowanie leczenia przeciwpłytkowego lub przeciwzakrzepowego, dopełniają listę najważniejszych działań profilaktycznych.

Wszystko to wspiera regularne wizyty kontrolne u lekarza i wykonywanie badań profilaktycznych. To proste zasady, które przy konsekwentnym stosowaniu realnie zmniejszają ryzyko udaru i innych chorób układu krążenia.

Jakie badania warto wykonywać?

Specjaliści zwracają uwagę na zestaw konkretnych badań diagnostycznych, które warto wykonywać regularnie. Profil lipidowy – czyli badanie cholesterolu i trójglicerydów – powinno się wykonywać raz w roku, szczególnie po 40. roku życia lub wcześniej w przypadku obecności czynników ryzyka.

Również raz w roku warto sprawdzać stężenie glukozy we krwi na czczo, zwłaszcza po 45. roku życia lub u osób z nadwagą. Badanie EKG zalecane jest raz w roku po 40. roku życia lub w przypadku objawów zaburzeń rytmu serca. USG tętnic szyjnych (badanie dopplerowskie) wykonuje się po 40–45. roku życia lub u osób z czynnikami ryzyka, zwykle co kilka lat.

W razie wskazań lekarskich może być potrzebna również echokardiografia, oceniająca pracę serca, oraz inne badania krwi. Warto pamiętać, że regularne diagnostyka pozwala na wczesne wykrycie chorób oraz czynników zwiększających ryzyko udaru – zanim jeszcze pojawią się jakiekolwiek objawy.

O co zapytać lekarza?

Wizyta u lekarza rodzinnego to dobra okazja, by zadać konkretne pytania związane z profilaktyką udaru. Warto zapytać przede wszystkim o to, czy nasze ciśnienie krwi i poziom cukru są w normie. Czy nasza masa ciała jest prawidłowa i czy powinniśmy ją zmienić? Jaką aktywność fizyczną możemy bezpiecznie wykonywać?

Inne ważne pytania to: czy potrzebne są badania serca w kierunku zaburzeń rytmu? Czy powinniśmy wykonać badania naczyń krwionośnych szyi? Czy bezdech senny może mieć wpływ na nasze zdrowie? I wreszcie – jakie konkretne działania możemy podjąć, by zmniejszyć ryzyko udaru?

Regularne konsultacje z lekarzem oraz przestrzeganie jego zaleceń to skuteczny sposób na zapobieganie chorobom układu krążenia i udarowi mózgu.

Po udarze – jak uniknąć nawrotu?

Osoby, które przeżyły udar, są w grupie szczególnego ryzyka kolejnego ataku. Dlatego po udarze szczególnie ważna jest regularna kontrola lekarska. Specjaliści zalecają, by w pierwszych trzech miesiącach po udarze odbywać wizyty u neurologa raz w miesiącu. Następnie, od trzeciego do dwunastego miesiąca – co trzy miesiące. W kolejnych latach – co najmniej dwa razy w roku, w celu oceny stanu zdrowia i dostosowania leczenia.

Istotna jest również odpowiednia aktywność fizyczna – zaleca się umiarkowany wysiłek przez co najmniej 10 minut, cztery razy w tygodniu, lub intensywniejszy przez około 20 minut dwa razy w tygodniu. Osoby z ograniczoną sprawnością ruchową powinny ćwiczyć pod okiem fizjoterapeuty.

Konieczne jest też całkowite unikanie palenia tytoniu – również biernego, ograniczenie spożycia alkoholu oraz zdrowa dieta, bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, ryby, rośliny strączkowe, orzechy oraz produkty mleczne o obniżonej zawartości tłuszczu. Należy też ograniczyć spożycie soli, słodyczy i czerwonego mięsa.

W przypadku osób z podejrzeniem obturacyjnego bezdechu sennego lekarz może zlecić specjalistyczne badanie diagnostyczne. Potwierdzenie tej choroby i jej leczenie istotnie zmniejsza ryzyko powikłań po udarze.

Profilaktyka udarowa

W Polsce diagnostyka, leczenie i rehabilitacja po udarze mózgu są finansowane w ramach publicznego systemu opieki zdrowotnej przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ). Pacjenci mogą korzystać z opieki lekarza rodzinnego, konsultacji specjalistycznych, leczenia szpitalnego i rehabilitacji.

Co istotne – wiele leków stosowanych w profilaktyce udaru jest refundowanych i dostępnych bezpłatnie lub z częściową dopłatą. Dotyczy to zarówno leków obniżających ciśnienie krwi, jak i tych obniżających poziom cholesterolu czy zapobiegających powstawaniu zakrzepów. Leki wydawane są na podstawie e-recepty lekarskiej w ramach obecnego systemu refundacji.