Przeszedł na wcześniejszą emeryturę, zanim państwo zmieniło zasady. Gdy po latach przyszedł po emeryturę powszechną, ZUS odjął od jego kapitału wszystko, co wcześniej mu wypłacił. Liczył na głośny wyrok Trybunału Konstytucyjnego, ale ZUS uznał, że ten wyrok nie obowiązuje, bo nie został opublikowany. Sąd Apelacyjny w Białymstoku stanął po stronie emeryta. Wygrał jednak tylko częściowo.
To kolejna sprawa z Ostrołęki dotycząca art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Przepis ten nakazuje pomniejszać podstawę emerytury powszechnej o sumę pobranych wcześniej świadczeń. Tym razem rozstrzygnięcie jest korzystne dla emeryta, a jego uzasadnienie pokazuje, jak sądy radzą sobie ze sporem o publikację wyroków Trybunału.
Wcześniejsza emerytura przed zmianą przepisów
Mężczyzna przeszedł na emeryturę w obniżonym wieku w 2011 roku. Takie świadczenia przysługują m.in. osobom, które pracowały w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Wtedy w przepisach nie było jeszcze mowy o żadnym potrącaniu.
Przepis o pomniejszaniu kapitału ogłoszono w czerwcu 2012 roku, a zaczął obowiązywać od początku 2013 roku. Emeryt nie mógł już niczego zmienić. Jak przypomniał sąd, wniosek o świadczenie można cofnąć tylko do czasu, aż decyzja o jego przyznaniu stanie się prawomocna.
Powszechny wiek emerytalny mężczyzna osiągnął w 2017 roku. O emeryturę powszechną wystąpił jednak dopiero kilka lat później. ZUS ją przyznał, ale pomniejszył podstawę o wszystkie wcześniejsze emerytury, pobierane przez kilkanaście lat.
ZUS: wyrok TK nie został opublikowany
Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z czerwca 2024 roku w sprawie SK 140/20 emeryt poprosił o ponowne przeliczenie emerytury. Trybunał uznał wtedy, że art. 25 ust. 1b jest niekonstytucyjny wobec osób, które złożyły wniosek o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 roku, czyli przed ogłoszeniem przepisu. Mężczyzna mieścił się w tej grupie.
ZUS odmówił. Wyjaśnił, że wyrok TK nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, więc termin na wznowienie postępowania w ogóle się nie otworzył.
Sąd Okręgowy w Ostrołęce przyznał rację ZUS i oddał odwołanie. Uznał, że nie ma podstaw do ponownego ustalenia wysokości świadczenia, właśnie dlatego, że wyrok Trybunału nie został opublikowany. Emeryt złożył apelację, nie precyzując nawet zarzutów. Chciał po prostu, żeby przeliczono mu emeryturę bez potrącenia.
Sąd: brak publikacji nie może szkodzić
Sąd Apelacyjny w Białymstoku rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, bo spór dotyczył wyłącznie prawa, a nie faktów. Zmienił wyrok sądu w Ostrołęce i decyzję ZUS.
Kluczowe zdanie uzasadnienia brzmi tak: „Zaniechanie władzy wykonawczej w publikacji przedmiotowego orzeczenia nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania”.
Sąd nie stosował jednak wyroku TK wprost. Wybrał inną drogę. Uznał, że „niezależnie od tego, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego SK 140/20 nie został opublikowany i niezależnie od składu orzekającego”, jego rozumowanie pozwala na prokonstytucyjną wykładnię ustawy.
Sąd przypomniał, że to już drugi wyrok TK w sprawie tego samego przepisu. W 2019 roku Trybunał uznał go za niekonstytucyjny wobec kobiet z rocznika 1953. W takich „oczywistych” sytuacjach, gdy Trybunał już wcześniej ocenił podobną normę, sądy mogą same ocenić zgodność przepisu z konstytucją. Prawnicy nazywają to rozproszoną kontrolą konstytucyjności.
Państwo zaskoczyło emerytów
Sąd szeroko uzasadnił, dlaczego potrącenie było niesprawiedliwe. Osoby, które przeszły na wcześniejszą emeryturę przed ogłoszeniem przepisu, nie mogły przewidzieć jego skutków.
„Nie mieli możliwości oceny skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej” – czytamy w uzasadnieniu.
Zdaniem sądu zmiana przyszła w momencie, gdy emeryt nie mógł już zrobić nic, żeby się przed nią zabezpieczyć. To narusza zasadę zaufania obywatela do państwa i konstytucyjne prawo do zabezpieczenia społecznego.
Sąd powołał się także na wcześniejsze orzeczenie Sądu Najwyższego. Wynika z niego, że gdy ustawodawca nie wykonuje wyroku Trybunału, ZUS może na korzyść emeryta zmienić prawomocną decyzję na podstawie samej ustawy emerytalnej. Taka możliwość nie jest ograniczona w czasie.
Haczyk: wygrana tylko częściowa
Emeryt nie odzyskał jednak wszystkiego. Sąd uznał, że ochrona konstytucyjna ma swoje granice w czasie. ZUS nie może odejmować od kapitału emerytur wypłaconych do dnia, w którym mężczyzna osiągnął powszechny wiek emerytalny w 2017 roku. Może jednak potrącić te, które pobierał później.
Sąd wyjaśnił, że prawo do emerytury powszechnej powstaje z mocy prawa, gdy ubezpieczony spełni wszystkie warunki. Od tego momentu emeryt mógł złożyć wniosek o emeryturę powszechną. Zamiast tego dalej pobierał wcześniejsze świadczenie. Wtedy przepis o potrąceniach obowiązywał już od kilku lat.
„Powinien wiedzieć, że dalsze pobieranie emerytury wcześniejszej zmniejszy jego emeryturę powszechną” – podkreślił sąd.
Od tego dnia emeryt jest więc traktowany tak samo jak wszyscy, którzy na wcześniejszą emeryturę przeszli już po zmianie przepisów. Sąd powołał się tu na wyroki Sądu Najwyższego.
Teraz ZUS musi wydać nową decyzję i przeliczyć emeryturę. Sąd zwrócił uwagę na przepis o wyrównaniu. Gdy świadczenie było zaniżone z powodu błędu organu rentowego, wyrównanie przysługuje najwyżej za trzy lata wstecz. To ważna wskazówka dla innych emerytów. Kto długo zwleka z wnioskiem o przeliczenie, może stracić część wyrównania.
Podobne sprawy, różne wyniki
Ten wyrok pokazuje, jak bardzo zależy wynik od szczegółów. Ten sam sąd w Białymstoku kilka miesięcy wcześniej oddał apelację emerytki z regionu. Uznał, że wyrok TK jej nie dotyczy, bo pobierała inny rodzaj wcześniejszej emerytury, a o przeliczenie wystąpiła dopiero po wejściu przepisu w życie.
W tej sprawie było inaczej. Mężczyzna pobierał emeryturę wymienioną w spornym przepisie i przeszedł na nią przed jego ogłoszeniem. Mieścił się więc dokładnie w grupie, o której mówił Trybunał.
Spór o wyroki Trybunału
Wyrok w sprawie SK 140/20 wydał skład TK pod przewodnictwem sędzi Krystyny Pawłowicz. Rząd nie opublikował go w Dzienniku Ustaw, bo obecna koalicja kwestionuje legalność obsadzenia Trybunału. Politycy PiS i zwolennicy obecnego składu TK uważają, że wstrzymywanie publikacji łamie konstytucję i uderza w obywateli, w tym w emerytów.
Sądy radzą sobie z tym na różne sposoby. Część uznaje brak publikacji za przeszkodę. Inne sądy sięgają po prokonstytucyjną wykładnię. Podobne stanowisko prezentował Rzecznik Praw Obywatelskich. Wskazywał, że podstawy do przeliczenia emerytury można szukać w ustawie emerytalnej, niezależnie od tego, czy wyrok TK opublikowano.
Czy będzie ustawa?
Problem dotyczy tysięcy emerytów z różnych roczników. Po wyroku TK z 2019 roku przepisy naprawiono tylko wobec rocznika 1953. Senacki projekt obejmujący inne roczniki nie został wówczas uchwalony, a rząd PiS zaopiniował go negatywnie. W obecnej kadencji Sejmu złożono poselski projekt ustawy dotyczący także innych roczników. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zapowiadało własne rozwiązanie dla osób, które zostały „rzeczywiście zaskoczone” wejściem przepisu w życie. Do czasu zmiany przepisów emeryci muszą walczyć o swoje w sądach. Wyrok w tej sprawie jest prawomocny, a Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpatrzenia.



Autorstwa Adrian Grycuk – Praca własna, CC BY-SA 3.0 pl, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=46587031




2
3
16
30