Przeżyła piekło Woli. Historia pielęgniarki Michaliny Szelągowskiej

Wśród bohaterek Powstania Warszawskiego, o których pamięć wciąż warto przywracać, jest Michalina Szelągowska - pielęgniarka urodzona w Ostrołęce, która w sierpniu 1944 roku była świadkiem jednej z najkrwawszych zbrodni dokonanych przez Niemców na warszawskiej Woli. Jej powojenne zeznanie złożone przed Komisją Badania Zbrodni Niemieckich to wstrząsający dokument, przybliżający losy personelu i pacjentów Szpitala św. Łazarza.

Życiorys ostrołęckiej pielęgniarki

Michalina Szelągowska urodziła się 24 października 1908 roku w Ostrołęce. Była absolwentką Warszawskiej Szkoły Pielęgniarstwa - ukończyła XXII kurs, uzyskując dyplom w 1935 roku. Od 1934 roku pracowała jako pielęgniarka w Szpitalu św. Łazarza w Warszawie, przy ulicy Książęcej 2. To właśnie tam, we wrześniu 1939 roku, opiekowała się rannymi już podczas kampanii wrześniowej.

Po wojnie, w latach 1946-1949, była instruktorką Polskiego Czerwonego Krzyża w Warszawie. Następnie pracowała jako pielęgniarka w II Klinice Chorób Wewnętrznych Szpitala Dzieciątka Jezus przy ulicy Nowogrodzkiej, aż do przejścia na emeryturę w 1969 roku. Zmarła w 1998 roku, spoczęła na cmentarzu w Łomży.

Świadectwo złożone przed komisją

17 marca 1945 roku Michalina Szelągowska złożyła zeznania przed sędzią Alicją Germaszową, delegowaną do Komisji Badania Zbrodni Niemieckich. Po odebraniu przysięgi świadek opisała dramatyczne wydarzenia z pierwszych dni sierpnia 1944 roku, gdy w rejonie Szpitala św. Łazarza na Woli nie było jeszcze walczących oddziałów powstańczych, a jedynie pojedynczy powstańcy ostrzeliwujący Niemców, przy jednoczesnym silnym bombardowaniu dzielnicy z powietrza i z czołgów.

Jak zeznała, na terenie szpitala, w kilku budynkach oznaczonych numerami, schroniło się łącznie kilkaset osób - chorzy przeniesieni z górnych pięter, personel medyczny z rodzinami oraz mieszkańcy okolicznych domów szukający schronienia.

Masakra w szpitalnych piwnicach

5 sierpnia wieczorem, jak relacjonowała Szelągowska, łączniczki powstańcze ostrzegły personel, że zbliżają się Niemcy. Część osób zdołała się wycofać do pobliskiego Szpitala Karola i Marii, jednak pielęgniarki oraz część lekarzy pozostały przy chorych.

Wkrótce potem do budynku, w którym przebywała Szelągowska, wtargnęli uzbrojeni, pijani żołnierze SS. Zaczęli rzucać granaty do piwnic, w których ukrywali się ludzie - dopiero interwencja rannych żołnierzy niemieckich, leczonych w szpitalu, powstrzymała dalszy ostrzał. Personel medyczny oddzielono od pozostałych osób, a większość obecnych - z wyjątkiem lekarzy, pielęgniarek i ciężko chorych, którzy nie mogli się podnieść - wyprowadzono do szpitalnego ogrodu. Jak zeznała świadek, o dalszym losie tych osób nic nie wiadomo.

Personel medyczny, prowadzony następnie pod eskortą przez teren szpitala, mijał budynki, w których - jak opisała Szelągowska - przez okna piwnic widać było ciała zabitych rannych i chorych, leżące bezwładnie na łóżkach i podłogach. Przed jednym z budynków leżały również ciała kobiet, mężczyzn i dzieci.

Powrót po rzeczy i obraz zniszczeń

48-osobową grupę personelu szpitalnego przeprowadzono ostatecznie do Szpitala św. Stanisława. Po tygodniu grupa uzyskała od niemieckiego komendanta pozwolenie na powrót na teren Szpitala św. Łazarza po pozostawione rzeczy. Szelągowska zeznała, że zastała tam spalone budynki i liczne ciała w ogrodzie, noszące ślady spalenizny. W piwnicy, w której wcześniej pozostawiono chorych, znajdowało się już tylko kilka ciał - reszty osób nie było.

16 września 1944 roku Szelągowskiej udało się opuścić granice okupowanej Warszawy. Jak podkreśliła w zeznaniu, do dnia jego złożenia nie było żadnych wiadomości o losie większości chorych i osób, które pozostały na terenie szpitala.

Historia Michaliny Szelągowskiej to jeden z wielu, wciąż zbyt mało znanych przykładów bohaterstwa personelu medycznego podczas Powstania Warszawskiego - osób, które mimo bezpośredniego zagrożenia życia pozostawały przy swoich pacjentach do samego końca. 

Archiwum Instytutu Pileckiego, Zapisy Terroru, Michalina Szelągowska, Zeznanie z postępowania sądowego/karnego pod przysięgą z 17.03.1946, https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/show-content?id=229 [dostęp: 01.08.2026], oryginał: Instytut Pamięci Narodowej, GK 166/1100 t. 5.