Były funkcjonariusz, który przez lata zakładał i obsługiwał podsłuchy, a w stanie wojennym kontrolował rozmowy telefoniczne, odzyskał policyjną emeryturę w pełnej wysokości. Droga do tego była długa. Sprawa przeszła przez sąd w Ostrołęce, dwukrotnie przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku i przez Sąd Najwyższy. Ostatecznie mężczyzna wygrał tylko częściowo - wyrok jest prawomocny.
To jedna z wielu spraw, które od lat trafiają do sądów po wejściu w życie tzw. ustawy dezubekizacyjnej. Ta jest wyjątkowo pouczająca, bo pokazuje, jak różnie sądy oceniają służbę w aparacie bezpieczeństwa PRL i kto ma udowodnić, że funkcjonariusz łamał prawa obywateli.
Wydział „T”, podsłuchy i cenzura
Mężczyzna wstąpił do Milicji Obywatelskiej na początku lat 70. Trafił do Wydziału „T”, czyli techniki operacyjnej. Wydział był podzielony na sekcje, które zajmowały się m.in. zakładaniem podsłuchów, odsłuchem rozmów w pomieszczeniach, podsłuchem telefonicznym, fotografią operacyjną i tajnymi przeszukaniami. Pracował na potrzeby innych wydziałów, w tym tych, które zajmowały się opozycją i Kościołem, ale też kontrwywiadem i przestępstwami gospodarczymi.
Funkcjonariusz najpierw konserwował i naprawiał sprzęt do podsłuchów, a potem sam je instalował. Przez kilka lat studiował w szkole oficerskiej MSW. W stanie wojennym był cenzorem i kontrolował rozmowy telefoniczne. W opinii służbowej chwalono jego „pełne zdyscyplinowanie, wysoki stopień mobilności i dyspozycyjności”, a za pracę cenzora dostał nagrodę pieniężną. Był też delegowany do innych województw do „zadań specjalnych” związanych z podsłuchami. Wystąpiono nawet o odznaczenie go Złotym Krzyżem Zasługi.
W 1990 roku przeszedł pozytywnie weryfikację i służył dalej w Policji aż do przejścia na emeryturę i rentę inwalidzką pod koniec lat 90.
Jego świadczenia obniżano dwa razy. Pierwszy raz na podstawie przepisów z 2009 roku. Drugi raz po wejściu w życie ustawy z grudnia 2016 roku. IPN uznał, że cała jego służba do lipca 1990 roku była „służbą na rzecz totalitarnego państwa”. W efekcie emeryturę obniżono do nieco ponad 1,3 tys. zł, a rentę do 1 tys. zł.
Sąd w Ostrołęce: podsłuchy to łamanie praw człowieka
Mężczyzna odwołał się do sądu. Sąd Okręgowy w Ostrołęce przyznał mu rację tylko w niewielkiej części, co do okresu nauki w szkole oficerskiej. Uznał, że wtedy nie brał udziału w działaniach naruszających prawa obywateli.
Pozostałą służbę sąd ocenił surowo. Uznał, że instalowanie podsłuchów i podsłuchiwanie, a także przygotowywanie i konserwowanie sprzętu, oznaczały wspieranie „działań charakterystycznych dla państwa totalitarnego i podejmowanych na ich szkodę obywateli i naruszających ich prawa”.
Bez znaczenia było to, że wydział pracował też dla jednostek, których działalność można zaakceptować. Podobnie sąd ocenił pracę cenzora, uznając, że kontrolowanie prywatnych rozmów obywateli naruszyło ich prawa i wolności.
Pierwsza apelacja - czyli... liczy się "konkretna krzywda"
Od wyroku odwołały się obie strony. Sąd Apelacyjny w Białymstoku przyznał wtedy w całości rację byłemu funkcjonariuszowi i przywrócił mu emeryturę oraz rentę w wysokości sprzed obniżki.
Sąd przyznał, że były „poważne wskazania” i „wątpliwości co do działań odwołującego na rzecz ówczesnej władzy państwowej”. Uznał jednak, że „brak jest dowodów na to, aby swoim działaniem doprowadził do wyrządzenia szkody konkretnej osobie”. Dodał, że organ emerytalny „nie przejawił odpowiedniej inicjatywy dowodowej”.
Sąd powołał się też na pozytywną weryfikację w 1990 roku i na to, że świadczenia były już raz obniżone. Ponowne obniżenie miałoby, jego zdaniem, naruszać zasadę ne bis in idem i europejską ochronę własności.
Sąd Najwyższy: to nie urząd ma udowadniać
Od tego wyroku skargę kasacyjną wniósł Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA. Sąd Najwyższy przyznał mu rację, uchylił wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku.
Sąd Najwyższy przypomniał, że informacja IPN nie wiąże sądu, a służbę trzeba oceniać na podstawie wszystkich okoliczności, w tym indywidualnych czynów. Jednocześnie podkreślił, że służba w jednostkach wymienionych w ustawie tworzy domniemanie. „Istnieje domniemanie faktyczne (...), że służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa” – czytamy w uzasadnieniu.
To domniemanie można obalić. Ale ciężar dowodu spoczywa na byłym funkcjonariuszu, a nie na urzędzie.
„Nie ma racji Sąd Apelacyjny, że to na organie emerytalnym ciąży obowiązek udowodnienia (...), że dany funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. Skłaniałoby to ubezpieczonych do bezczynności dowodowej lub czasami nawet do nieujawniania dostępnych im dowodów” – napisał Sąd Najwyższy.
Sąd dodał, że nawet brak indywidualnych działań „bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych praw i wolności człowieka” sam w sobie nie wyklucza uznania służby za służbę na rzecz totalitarnego państwa. Liczy się też formacja, stanowisko i przebieg służby.
Ne bis in idem? „To nie jest kara”
Sąd Najwyższy odrzucił też argument o podwójnym karaniu. Przypomniał, że zasada ne bis in idem dotyczy przede wszystkim spraw karnych. Obniżenie emerytur funkcjonariuszy nie jest zaś „sankcją karną w ujęciu materialnym”.
Powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie pierwszej obniżki z 2009 roku. Trybunał uznał ją wtedy za dokonaną w sposób „wyważony, wstrzemięźliwy, proporcjonalny”. Przywołał też Europejski Trybunał Praw Człowieka, który w sprawie polskich funkcjonariuszy uznał, że państwo ma prawo zmniejszać i różnicować świadczenia. Zdaniem Sądu Najwyższego decyzje o przeliczeniu emerytur „nie są (...) środkami represyjnymi stanowiącymi reakcję na zindywidualizowane zachowanie świadczeniobiorcy”, lecz wykonaniem ustawy.
Ponowny wyrok - emerytura tak, ale...
Sprawa wróciła do Sądu Apelacyjnego w Białymstoku. Tym razem sąd zmienił wyrok z Ostrołęki tylko w części. Uznał, że mężczyźnie przysługuje policyjna emerytura w wysokości sprzed obniżki z 2017 roku, z późniejszymi waloryzacjami. Apelacje w pozostałym zakresie zostały jednak oddalone.
Wyrok jest prawomocny. Żadna ze stron nie złożyła skargi kasacyjnej.
Spór, który trwa
Ustawa z grudnia 2016 roku, nazywana dezubekizacyjną, od początku budzi skrajne emocje. Jej zwolennicy, przede wszystkim politycy Prawa i Sprawiedliwości, którzy ją uchwalili, przekonują, że to akt sprawiedliwości wobec funkcjonariuszy aparatu represji PRL i ich ofiar - emerytury byłych esbeków nie powinny być wyższe niż świadczenia przeciętnych Polaków.
Krytycy, w tym stowarzyszenia emerytów mundurowych i wielu prawników, wskazują na zbiorową odpowiedzialność bez badania indywidualnej winy oraz na to, że objęła ona także osoby pozytywnie zweryfikowane, które potem przez lata służyły wolnej Polsce. Obecna koalicja rządząca zapowiadała przywrócenie praw nabytych, ale przepisy z 2016 roku nadal obowiązują, a świadczenia przywracane są głównie w indywidualnych sprawach przed sądami i organami emerytalnymi.



fot. pexels![Śmigłowiec LPR lądował w Kobylinie. Trwała walka o zdrowie seniora [ZDJĘCIA]](./luba//dane/pliki/zdjecia/2026/m/911452944_2181375382449096_7533585700176973514_n.jpg)





2
3
16
30