Przez lata pobierała wcześniejszą emeryturę i dalej pracowała. Gdy poprosiła o przeliczenie świadczenia w nowym systemie, ZUS odjął od jej kapitału wszystkie wypłacone wcześniej pieniądze. Walczy z tym od ponad dziesięciu lat. Ostatnią nadzieją był głośny wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Sąd Apelacyjny w Białymstoku uznał jednak, że ten wyrok jej nie dotyczy.
Sprawa zaczęła się w Sądzie Okręgowym w Ostrołęce. To jeden z wielu sporów o słynny art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Przepis ten nakazuje pomniejszać podstawę emerytury o sumę świadczeń pobranych wcześniej. Tysiące emerytów uważa go za krzywdzący. Ta historia pokazuje jednak, że droga do odzyskania pieniędzy nie dla wszystkich jest otwarta.
Wcześniejsza emerytura, a potem dalsza praca
Kobieta urodziła się przed 1949 rokiem. Prawo do wcześniejszej emerytury dostała w latach 90. Przyznano je na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów dotyczącego pracowników zwalnianych z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy.
Mimo przyznania świadczenia nie przestała pracować. Płaciła składki przez kolejne lata. Wiek emerytalny osiągnęła, mając ponad 33 lata stażu.
Wiele lat później złożyła w ZUS wniosek o przeliczenie emerytury według tzw. nowych zasad. Chodziło o system zdefiniowanej składki, w którym emeryturę liczy się z kapitału zgromadzonego na koncie. Przepisy pozwalają na to osobom urodzonym przed 1949 rokiem, jeśli dalej pracowały, a nowe wyliczenie jest dla nich korzystniejsze.
ZUS najpierw odmówił. Kobieta wygrała jednak w ostrołęckim sądzie i nowe wyliczenie przyznano. Wtedy pojawił się problem. ZUS pomniejszył podstawę jej emerytury o sumę wszystkich wcześniejszych emerytur, które pobrała przez lata.
Kobieta wyliczyła, że bez potrącenia należałoby się jej ponad 8,2 tys. zł brutto miesięcznie. Sąd Okręgowy w Ostrołęce przyznał jej rację. Sąd Apelacyjny w Białymstoku zmienił jednak ten wyrok, a Sąd Najwyższy nie przyjął jej skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Kobieta nie odpuściła. Mniej więcej rok później złożyła wniosek o wznowienie postępowania. Znowu przegrała w obu instancjach.
Wyrok Trybunału dał nadzieję
Nowa szansa pojawiła się w czerwcu 2024 roku. Trybunał Konstytucyjny orzekł wtedy w sprawie SK 140/20, że art. 25 ust. 1b jest niezgodny z konstytucją. Dotyczy to osób, które złożyły wniosek o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 roku, czyli zanim przepis ogłoszono.
Kobieta szybko złożyła w ZUS kolejny wniosek o wznowienie postępowania. Domagała się przeliczenia emerytury bez potrącenia i wyrównania za cały okres. ZUS odmówił. Wskazał, że wyrok TK nie został opublikowany, a poza tym nie dotyczy jej sytuacji.
Dlaczego wyrok TK jej nie objął
Sąd Okręgowy w Ostrołęce oddał odwołanie. Co ciekawe, nie rozstrzygał, czy nieopublikowany wyrok TK w ogóle działa. Uznał, że nie ma to znaczenia, bo kobieta i tak nie należy do grupy, o której mówił Trybunał.
Sąd wskazał dwa powody.
Po pierwsze, art. 25 ust. 1b wymienia konkretne rodzaje wcześniejszych emerytur. Jej świadczenia, przyznanego na podstawie rozporządzenia o zwalnianych pracownikach, na tej liście nie ma.
Po drugie, potrącenie w jej przypadku wynikało z innego przepisu: art. 55a. Chodzi o regułę dla osób urodzonych przed 1949 rokiem, które same wybierają przejście do nowego systemu. Sąd określił to jako „świadomą decyzję” emerytki.
W apelacji kobieta zarzuciła, że art. 55a zastosowano wobec niej niewłaściwie. Ten przepis dodał ustawodawca dopiero kilka miesięcy po złożeniu jej wniosku. Powołała się też na konstytucyjne zasady: zakaz działania prawa wstecz i ochronę praw nabytych.
Nikt nie powinien być uprzywilejowany
Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddał apelację i zasądził od emerytki zwrot kosztów zastępstwa prawnego ZUS. Uzasadnienie wyroku jest bardzo ciekawe.
Sąd przyznał kobiecie rację w jednym punkcie: złożyła wniosek, zanim do ustawy dopisano art. 55a. Wskazał jednak, że nie zmienia to wyniku. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego art. 55a niczego nowego nie wprowadził. Jedynie „zwerbalizował” zasadę, która wcześniej wynikała z wykładni przepisów.
Sąd zauważył też coś paradoksalnego. Formalnie kobieta nie była adresatką art. 25 ust. 1b, bo jej rodzaju emerytury nie ma w tym przepisie. Gdyby jednak uznać, że może przejść do nowego systemu bez żadnego potrącenia, znalazłaby się – jak napisał sąd – w „uprzywilejowanej, niemającej uzasadnienia prawnego pozycji” wobec innych emerytów.
Sąd odwołał się do zasady solidarności. Wcześniej pobrane emerytury „uszczupliły zgromadzony indywidualny kapitał emerytalny”. Brak potrącenia oznaczałby, że część świadczenia sfinansowaliby inni ubezpieczeni.
„Nieznajomość prawa szkodzi”
Najmocniejszy fragment uzasadnienia dotyczy wyboru, jakiego emerytka mogła dokonać. Zdaniem sądu przepis o potrąceniach ogłoszono w czerwcu 2012 roku, a wszedł w życie od początku 2013 roku. Kobieta miała więc ponad pół roku, by wystąpić o przeliczenie na starych zasadach, bez potrąceń.
Z wnioskiem przyszła jednak dopiero dwa lata po wejściu przepisu w życie. Sąd przypomniał starą rzymską maksymę: ignorantia iuris nocet, czyli nieznajomość prawa szkodzi.
„Ubezpieczonej pozostawał wybór: skorzystanie z emerytury (...) przed 1 stycznia 2013 r. bez potrącania jej o sumę kwot pobranych emerytur lub dalsza praca i wystąpienie o to świadczenie dopiero po tej dacie przy akceptacji owego potrącenia” – podkreślił sąd.
Sąd dodał też, że nawet gdyby argumenty Trybunału Konstytucyjnego mogły odnosić się do kobiety, decyzja ZUS i tak była prawidłowa.
Spór o art. 25 ust. 1b trwa od lat
Przepis o potrącaniu wcześniejszych emerytur od lat budzi kontrowersje. Trybunał Konstytucyjny już w 2019 roku uznał go za niekonstytucyjny wobec kobiet z rocznika 1953. Rok później, z inicjatywy ówczesnego rządu, uchwalono ustawę naprawczą. Objęła jednak tylko ten jeden rocznik.
Senat przygotował wówczas projekt, który miał przywrócić pełną emeryturę także osobom z innych roczników. Rząd Prawa i Sprawiedliwości zaopiniował go negatywnie, a projekt nie został uchwalony. Emeryci z innych roczników od lat mówią o nierównym traktowaniu.
Wyrok, którego nie opublikowano
Wyrok z czerwca 2024 roku w sprawie SK 140/20 wydał skład TK pod przewodnictwem sędzi Krystyny Pawłowicz. Rząd nie opublikował go w Dzienniku Ustaw. Obecna koalicja kwestionowała legalność obsadzenia Trybunału i nie publikuje jego orzeczeń. Politycy PiS i zwolennicy obecnego składu TK uważają, że wstrzymywanie publikacji łamie konstytucję i uderza w obywateli, w tym emerytów.
Sądy radzą sobie z tym na różne sposoby. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazywał, że podstawy do ponownego ustalenia wysokości świadczenia można szukać w ustawie emerytalnej, niezależnie od tego, czy wyrok TK opublikowano. Część sądów sama ocenia więc konstytucyjność przepisu, opierając się m.in. na wcześniejszym wyroku dotyczącym rocznika 1953.
Co dalej z emerytami?
W Sejmie pojawił się poselski projekt ustawy, który ma rozwiązać problem także w przypadku innych roczników. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zapowiadało w odpowiedziach na interpelacje własne rozwiązanie. Resort chce objąć nim osoby, które zostały „rzeczywiście zaskoczone” wejściem przepisu w życie i nie mogły się przed jego skutkami zabezpieczyć.
Opisana sprawa pokazuje, że nawet korzystne zmiany nie muszą objąć wszystkich. W ocenie sądu emerytka miała czas, by uniknąć potrącenia, i z niego nie skorzystała. Wyrok Sądu Apelacyjnego jest prawomocny. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.









2
3
16
30