Od lat choruje na schizofrenię i jest całkowicie niezdolny do pracy. Nikt tego nie kwestionował. Gdy jednak poprosił o rentę rodzinną po zmarłym ojcu, ZUS odmówił. O wszystkim zdecydowało jedno: kiedy dokładnie zaczął być niezdolny do pracy? Sąd musiał sięgnąć po opinie trzech zespołów biegłych.
Sprawa trafiła do Sądu Okręgowego w Ostrołęce, a potem do Sądu Apelacyjnego w Białymstoku. Oba sądy przyznały rację mężczyźnie. Ten wyrok pokazuje, że w sprawach o renty liczy się nie tylko dokumentacja medyczna, ale też relacje bliskich i nauczycieli.
Kiedy zaczęła się niezdolność do pracy?
Dorosłe dziecko może dostać rentę rodzinną po zmarłym rodzicu bez względu na wiek. Musi jednak spełnić ważny warunek. Całkowita niezdolność do pracy musi powstać przed 16. urodzinami albo w czasie nauki w szkole, ale nie później niż do 25. roku życia.
Rentę rodzinną po zmarłym mężu pobierała matka mężczyzny. Gdy złożyła wniosek o wstrzymanie jej wypłaty, o świadczenie wystąpił syn. Od lat pobierał rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
ZUS odmówił. Oprzał się na starym orzeczeniu swojego lekarza. Wynikało z niego, że całkowita niezdolność do pracy powstała kilka lat po ukończeniu szkoły. Za jej początek przyjęto dzień badania psychologicznego, które wykazało zaburzenia myślenia. Schizofrenię rozpoznano jeszcze później, podczas pierwszego pobytu w szpitalu.
ZUS nie skierował mężczyzny na nowe badanie. Dlatego, jak uznał sąd, nie miał on szansy zakwestionować tej daty w postępowaniu przed ZUS. Sąd mógł więc sam zbadać, kiedy zaczęła się choroba.
Mężczyzna przekonywał w odwołaniu, że zaburzenia psychiczne ma od połowy lat 90. Szkołę średnią skończył w 2000 roku, więc to właśnie była granica, którą musiał udowodnić.
Nie miał kolegów, mył ręce do zdarcia skóry
Wcześniejszej dokumentacji medycznej nie było. Część zniszczono po upływie okresu przechowywania. Sąd przesłuchał więc świadków: matkę, siostry, znajomą i nauczycielkę ze szkoły średniej.
Z ich relacji wyłonił się obraz dziecka, które od początku sobie nie radziło. Już w podstawówce był wycofany, nie miał kolegów i miał kłopoty z nauką. Był leczony z powodu reakcji nerwicowych i brał leki uspokajające. W szkole średniej było coraz gorzej. Bał się ciemności. Miał natręctwo mycia rąk, mył je, aż schodziła skóra. Wychodził z lekcji, pisał po ścianach. Prace domowe odrabiała z nim albo za niego matka.
Szczególnie ważne okazały się zeznania nauczycielki, bo nie była spokrewniona z mężczyzną. Mówiła, że pod koniec szkoły uczeń potrzebował pomocy nawet przy przygotowaniu posiłku na zajęciach praktycznych.
Trzy zespoły biegłych, dwie różne odpowiedzi
Sąd w Ostrołęce trzy razy powoływał biegłych psychiatrów i psychologów. Wszyscy zgadzali się, że mężczyzna jest trwale całkowicie niezdolny do pracy. Spierali się tylko o to, od kiedy.
Pierwszy zespół uznał, że niezdolność trwa od zakończenia szkoły. Biegłe wyjaśniły, że schizofrenia rozwijała się powoli i „skrycie”. Jej pierwsze objawy widać dopiero z perspektywy czasu. Data przyjęta przez ZUS to ich zdaniem „tylko data badania psychologicznego”, a nie początek choroby.
Drugi zespół, powołany po zastrzeżeniach ZUS, stanął po stronie urzędu. Biegłych przekonało, że mężczyzna po szkole pracował, a nawet prowadził działalność gospodarczą. Ich zdaniem wczesne objawy nie musiały prowadzić do schizofrenii.
Trzeci zespół zgodził się z pierwszym. Biegłe podkreśliły, że choroba nie zaczęła się nagle, a objawy narastały stopniowo przez lata. Uznały, że samo zdobycie średniego wykształcenia „nie wskazuje na jego zdolność do pracy”.
Praca u rodziny to nie praca na rynku
Sąd Okręgowy przyznał mężczyźnie rentę rodzinną na stałe. Uznał, że jego zatrudnienie nie świadczy o zdolności do pracy. Pracował bowiem wyłącznie u członków rodziny, a w dużej mierze jego obowiązki wykonywali bliscy.
Zdaniem sądu była to praca „co najmniej w warunkach chronionych”. Mężczyzna nigdy nie podjął zatrudnienia u obcych osób, bo nie był w stanie pracować codziennie i systematycznie.
Sąd zwrócił też uwagę na szczegół dotyczący nauki. Technikum mężczyzna kończył zaocznie, z zajęciami w weekendy. Dla sądu był to kolejny dowód, że nie dałby rady uczyć się pięć dni w tygodniu.
ZUS: brak dokumentów, są tylko słowa rodziny
ZUS nie zgodził się z wyrokiem i złożył apelację. Przekonywał, że leczenie mężczyzny jest udokumentowane dopiero od kilku lat po skończeniu szkoły. Wcześniejsze informacje pochodziły od najbliższej rodziny i nie zostały potwierdzone w dokumentacji medycznej. Zdaniem ZUS nie mogły więc być podstawą orzeczenia.
Urząd podkreślał też, że mężczyzna zdał maturę i był aktywny zawodowo. ZUS domagał się powołania kolejnych, już czwartych biegłych.
Sąd: Większość biegłych miała rację
Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił apelację ZUS i zasądził od urzędu zwrot kosztów zastępstwa procesowego. Sąd przyznał, że opinie biegłych nie były jednoznaczne. Przy takich rozbieżnościach należało jednak, jak napisał, „podzielić stanowisko większości biegłych”. Dwa z trzech zespołów doszły do tych samych wniosków i dokładnie je uzasadniły.
Sąd zwrócił uwagę, że opinia korzystna dla ZUS nie uwzględniała wszystkich okoliczności. Pomijała przebieg nauki, stan zdrowia w szkole i to, jak naprawdę wyglądała praca mężczyzny.
Czwartych biegłych sąd nie powołał. Uznał, że to tylko przedłużyłoby sprawę. Przypomniał przy tym ważną zasadę:
„Samo niezadowolenie strony z wniosków przyjętych przez biegłego nie uzasadnia dopuszczenia dowodu z dodatkowej opinii”.
Sąd podkreślił też, że nie jest związany datą powstania niezdolności do pracy, którą ZUS ustalił lata wcześniej w sprawie o zwykłą rentę.
Sprawa jest ważna dla wielu rodzin osób z chorobami psychicznymi. Takie choroby często rozwijają się powoli, a diagnoza przychodzi po latach. Brak dokumentów z dzieciństwa nie przekreśla jednak szans na rentę rodzinną. Wyrok Sądu Apelacyjnego jest prawomocny, a Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.











2
3
16
30